# با-زی-با؛ وقتی زبان، بدن و سکوت علیه فهمیدن هم‌دست می‌شوند، تأملی ادبی، فلسفی و نشانه‌شناختی بر نمایشی از علیرضا اَجلی

بعضی نمایش‌ها را تماشا می‌کنیم و بعضی دیگر، ما را به تماشای دوباره خودمان وامی‌دارند. «با-زی-با» از دسته دوم است؛ اثری که در آن، زبان تنها وسیله انتقال معنا نیست، بدن به متنی زنده بدل می‌شود و سکوت، گاه رساتر از کلمات سخن می‌گوید. نمایشی متفاوت با متنی جسور، چندلایه و فلسفی، پیرنگی منسجم و زبانی که مخاطب را از عادت‌های معمول فهمیدن بیرون می‌کشد. من از تماشای این اثر، به تعبیر خودش، **«تارانیده» شدم.**
#زبان؛ بازی یا میدان نبرد؟
عنوان «با-زی-با» خود دعوتی به گشودن لایه‌های پنهان زبان است. خط تیره‌ها، واژه را می‌شکنند و اجزایش را به بازی می‌گیرند؛ گویی معنا، پیش از آنکه فهمیده شود، باید از هم باز شود. تأکید بر حرف «ز»، کشش آواها، وارونگی واژه‌ها و مونولوگ‌های شاعرانه، زبان را از ابزار گفت‌وگو به کنشی جسمانی تبدیل می‌کند؛ کلمه نه فقط شنیده، بلکه اجرا می‌شود.
«هرچی من نمی‌گمو بگو.»
این جمله، تناقض ارتباط انسانی را عریان می‌کند: آیا می‌توان ناگفته دیگری را گفت، بی‌آنکه به جای او سخن گفتن را با ... دیدن ادامه ›› فهمیدنش اشتباه بگیریم؟
«خالی شدم تا حالی بشی...»
در این عبارت، فقدان و آگاهی به هم گره می‌خورند؛ گویی گاهی برای فهمیده‌شدن باید چیزی از خود را از دست بدهیم. و آن جمله درخشان: «زمان همان زبان است، ولی به اندازه یک مو فاصله است.» فاصله‌ای ناچیز که می‌تواند مرز میان فهم و سوءتفاهم باشد؛ فاصله‌ای که گاه تمام جهان دو انسان را از هم جدا می‌کند.
زیر میزنی.
زیرررررپوش.
«ما خوب همه‌چی رو به هم می‌بافیم، مادربزرگ تاریخیم.»
این جمله، با طنزی گزنده، رابطه انسان با حافظه و تاریخ را به پرسش می‌کشد. ما گذشته را فقط به یاد نمی‌آوریم؛ آن را روایت می‌کنیم، بازمی‌سازیم و گاه شکاف‌هایش را با قصه پر می‌کنیم. اشاره‌های نمایش به شاهنامه و داستان «کباب غاز» نیز امکان پیوند میان اسطوره، طنز اجتماعی و تجربه معاصر را فراهم می‌کنند.
«نه مرغیم، نه غاز، نه قاضیم.»
جمله‌ای بازیگوش که مسئله هویت و طبقه‌بندی را پیش می‌کشد. انسان می‌خواهد همه‌چیز را تعریف کند، اما حقیقت گاه از قالب‌های آماده می‌گریزد. در این میان، «می‌تارانَمَت» و دیگر بازی‌های زبانی، نشان می‌دهند که کلمه فقط جهان را توصیف نمی‌کند؛ گاهی می‌خواهد بر آن مسلط شود، دیگری را جابه‌جا کند یا قواعد بازی را به او تحمیل کند.
#دو بازیگر؛ دو جهان، یک ناتوانی مشترک.
اجرای دو پرسوناژ در نمایشی سرشار از دیالوگ‌های دشوار، مونولوگ و کنش بدنی، کاری آسان نیست. هر دو بازیگر از پس این دشواری برآمده‌اند؛ با بیانی قدرتمند، تسلط بر متن و هماهنگی میان حرکت و کلام. بازیگر مرد، به‌ویژه، با حضوری حسی و زیرپوستی، چنان در لحظه زندگی می‌کرد که عرق بر بدنش، خود به نشانه‌ای از تقلا و فرسایش تبدیل می‌شد.
در مقابل، بازیگر زن با حرکاتی گاه ربات‌گونه، کیفیتی غریب و غیرانسانی می‌یافت؛ گویی از جهانی دیگر آمده است. این تضاد، مرا به یاد «مردان مریخی، زنان ونوسی» انداخت، اما نمایش فراتر از کلیشه تفاوت زن و مرد حرکت می‌کند: دو انسان با دو دستور زبان متفاوت که گاه حرف یکدیگر را نمی‌فهمند، اما یکدیگر را درک می‌کنند. شاید ارتباط، همیشه از مسیر کلمات نمی‌گذرد؛ گاهی بدن و سکوت، راهی به سوی دیگری می‌گشایند.
#مکث‌ها و سکوت‌های نمایش نیز از لحظات دوست‌داشتنی آن بودند؛ سکوت‌هایی که به جای وقفه، خود به کنش بدل می‌شدند. اینجا سکوت، غیاب زبان نیست؛ شکل دیگری از حضور آن است.
#دکور ساده و در عین حال گویای نمایش، باکس‌های سفیدِ چیده‌شده بر یکدیگر، مرا به یاد نوار موبیوس انداخت؛ سطحی که مرز میان دو سوی ظاهراً جدا را برهم می‌زند. این تداعی، امکان خوانشی فلسفی از رابطه شخصیت‌ها فراهم می‌کند: آیا آن‌ها واقعاً دو قطب متضادند یا دو سوی یک تناقض مشترک؟
این نوار باعث میشد اثر یا دکوری جهت ناپذیر داشته باشیم یا که سمبل تعامل دوگانگی فرهنگی.
#در طراحی لباس، نقش‌های پرمانند روی سرشانه‌ها و مچ پاها، مرا به یاد سیمرغ و جهان اسطوره‌ای ایران می‌انداختند؛ در عین حال، طرح‌ها تداعی‌هایی از هنرهای بصری فرهنگ‌های بومی سرخ‌پوستی داشتند. گریم بازیگر زن، با پرهای قرمز و مرواریدهای سفید در گوشه چشم‌ها، نیز واجد ظرفیت نمادین بود؛ قرمز، میان حیات و خطر، و سفید، میان پاکی و سردی در نوسان قرار می‌گرفتند.
#موسیقی قطره ای که به حافظه میچکید. موسیقی متن، به‌خوبی با جهان نمایش هماهنگ بود؛ به‌ویژه صدای قطره آب در آغاز که با سادگی‌اش، زمان، انتظار و فرسایش را تداعی می‌کرد. گویی هر قطره، لحظه‌ای مستقل است که در تداوم خود به زندگی بدل می‌شود.
#کارگردانی علیرضا اَجلی، در هماهنگی متن، دکور، موسیقی و بازی‌های بدنی، جسورانه و قابل‌توجه است. بااین‌حال، به باور من، حضور یک مشاور هنری و دراماتورژ باتجربه می‌توانست به انسجام بیشتر برخی نشانه‌ها و پالایش لایه‌های معنایی کمک کند. پیچیدگی به‌خودی‌خود فضیلت نیست؛ هنر زمانی موفق است که پیچیدگی را به تجربه‌ای معنادار تبدیل کند.

از سوی دیگر، تعداد تماشاگران به‌تنهایی معیار ارزش هنری نیست؛ همان‌طور که کم‌مخاطب‌بودن نیز لزوماً نشانه نبوغ نیست. «با-زی-با» از مخاطب مشارکت ذهنی می‌خواهد؛ مخاطبی که حاضر باشد به جای دریافت پاسخ‌های آماده، در کشف معنا شریک شود.
# این اثر را، جور دیگر باید دید!
«با-زی-با» برای من تجربه مواجهه با جهانی بود که در آن، زبان از مسیر عادی خود خارج می‌شود، بدن به متن بدل می‌گردد و نشانه‌ها بیش از آنکه پاسخ دهند، پرسش می‌سازند. ارزش اثر، در همین گشودگی و ناتمامی است؛ در اینکه تماشاگر را با معمایی زنده تنها می‌گذارد.
به یاد سهراب سپهری: «چشم‌ها را باید شست، جور دیگر باید دید.» اما برای دیدن این نمایش، شاید گوش‌ها را نیز باید از عادت شنیدن و ذهن را از وسوسه پاسخ‌های فوری رها کرد. گاهی نفهمیدن، آغاز فهمی عمیق‌تر است.
به علیرضا اَجلی و تمام عوامل این اثر دست‌مریزاد می‌گویم. من از این بازی، تنها تماشاگر بیرون نیامدم؛ بخشی از ذهنم هنوز میان واژه‌ ها گم‌شده، سکوتی پرمعنا و فاصله‌ای به اندازه یک مو، روی صحنه مانده است.
**واقعاً تارانیده شدم!**
*هنرپرورتمیز | منتقد ادبی و هنری*🖋👌