«کوک ناکوک دل»؛ روایتی میان عشق، جنون و گسست فرم از معنا
نمایش «کوک ناکوک دل» به کارگردانی مانی یونسی، اثری تلفیقی است که میکوشد جهان ذهنی پریشان و روانگسیختهی شخصیت اصلی را در آمیزهای از بازی، تصویر، صدا و حرکت به صحنه بیاورد؛ اما در فاصلهی میان متن و اجرا، شکافی محسوس شکل گرفته است؛ شکافی که سبب میشود ظرفیتهای قابل توجه متن، آنگونه که باید، در ساختار اجرایی اثر به بار ننشیند.
متن نمایش بهمراتب از اجرای آن قدرتمندتر است. پیرنگ، تعلیق و ایدهی مرکزی، امکان خلق جهانی چندلایه را فراهم کردهاند؛ جهانی که در آن عشق، گناه، جنون، مرگ و خاطره در هم تنیدهاند و مرز میان واقعیت و توهم به تدریج فرو میریزد. با این حال، این ظرفیتها در اجرا گاه میان ناهماهنگیهای اجرایی، ضعف در بیان و ناپختگی برخی بازیها گم میشوند. البته باید در نظر داشت که نمایش در شبهای ابتدایی اجراست و شاید بخشی از این کاستیها در ادامهی مسیر برطرف یا کمرنگتر شوند.
«کوک ناکوک دل» روایت مردی افسرده، ژولیده و منزوی است؛ مردی که خود را از جهان و آدمها جدا کرده و در انزوای خویش گرفتار عشقی است که دیگر وجود خارجی ندارد، اما در ذهن او همچنان زنده است. او در گذشته معشوقهی خود را کشته و اکنون در جهانی متوهم و روانپریشانه زندگی میکند؛ جهانی که در آن گذشته
... دیدن ادامه ››
هرگز به پایان نمیرسد و خاطره همچون کابوسی تکرارشونده بازمیگردد.
شخصیت اصلی که روزگاری بازیگر بوده، اکنون به نقاشی پناه برده است؛ گویی هنر برای او دیگر وسیلهای برای آفرینش نیست، بلکه راهی است برای بازسازی چیزی که از دست رفته. زنانی که بر بوم میآفریند، چهره ندارند؛ یا شاید بهتر است بگوییم چهرهی همهی آنان یکی است: چهرهی همان معشوقهی کشتهشده. حذف چهره میتواند واجد معنایی نمادین باشد؛ گویی مرد نه با یک انسان، که با خاطرهای بیچهره و شبحی از عشق گذشتهی خود زندگی میکند.
در جهان ذهنی او، معشوقه دوباره بازمیگردد؛ جدالها از سر گرفته میشوند و مرد بار دیگر در جایگاه قاضی مینشیند تا همان حکم پیشین را تکرار کند. معشوقه دوباره محکوم میشود و دوباره کشته می شود. این تکرار، شاید مهمترین حلقهی معنایی اثر باشد؛ چرخهای بسته که در آن جنایت، مجازات، عشق و فقدان مدام بازتولید میشوند. مرد در حقیقت نه تنها معشوقه، بلکه هر بار بخشی از خودش را به قتل میرساند و دوباره به همان نقطهی آغاز بازمیگردد.
از این منظر، «کوک ناکوک دل» بیش از آنکه دربارهی مرگ یک معشوقه باشد، دربارهی ناتوانی انسان در رهایی از گذشته است؛ دربارهی عشقی که پس از مرگ نیز دست از سر عاشق برنمیدارد و در ذهن او به هیولایی بدل میشود که هر بار با چهرهای تازه بازمیگردد. از همین منظر میتوان رگههایی از جهان «فرانکشتاین» را نیز در اثر جستوجو کرد؛ جهانی که در آن آفرینش، به جای رهایی، به بازتولید هیولا میانجامد. با این حال، این تأثیر در اجرای نهایی به اندازهای که باید روشن و منسجم نیست و فاصلهای محسوس میان ایده و تحقق صحنهای آن وجود دارد.
یکی از نقاط قابل تأمل نمایش، فقدان طراحی صحنه و دکور مشخص است. صحنه تقریباً خالی است و تنها ملحفهای سفید بر زمین قرار گرفته که در پایان به کفن معشوقه تبدیل میشود. این انتخاب از نظر نمادین قابل تأمل است، اما فضای خالی زمانی میتواند به انتخابی قدرتمند بدل شود که خود به زبان تبدیل شود؛ یعنی نور، بدن، حرکت، میزانسن و صدا بتوانند خلأ دکور را جبران کنند. در این اجرا، این خلأ در مواردی بیشتر به فقدان طراحی صحنه شبیه میشود تا یک انتخاب آگاهانهی زیباییشناسانه.
در همین زمینه، حضور دو بانوی دیگر در کنار صحنه نیز قابل تأمل است؛ دو حضوری که تأثیر تعیینکنندهای بر روند روایت ندارند. یکی با تولید اصواتی نامفهوم و گوشخراش، بخشی از فضای صوتی اثر را شکل میدهد و دیگری همان شخصیت را نقاشی میکند؛ گویی نقاشی، نقاشیِ دیگری را ترسیم میکند. این ایده بالقوه میتوانست واجد لایههای معنایی جذابی باشد، اما در اجرا به انسجام لازم نمیرسد و بیشتر به عنصری الحاقشده میماند.
از سوی دیگر، مسئلهی معرفی عوامل نیز قابل تأمل است. در پوستر، بنر و صفحهی نمایش در تیوال نام سه بازیگر درج شده، در حالی که پنج نفر روی صحنه حضور دارند. اگر دو بانوی حاضر به عنوان «اجراگر» تعریف شدهاند، باز هم این پرسش مطرح است که مرز میان اجراگر و بازیگر در این اثر کجاست؟ حضور مستمر آنان، بدون کنش بدنی یا دراماتیک مشخص در پیشبرد روایت، این عنوان را با ابهام مواجه میکند. اگر قرار است بدن و حضور آنان بخشی از فرم باشد، این حضور باید از منطق اجرایی روشنی برخوردار باشد؛ بدن باید معنا تولید کند، حرکت باید دراماتورژی داشته باشد و حتی سکون نیز واجد دلالت باشد. حضور صرف بر صحنه، به خودی خود، «اجرا» نمیسازد.
در حوزهی بازیگری و میزانسن نیز اثر با کاستیهایی روبهروست. در ابتدای نمایش، حرکات فیزیکی بازیگر مرد، از کوبیدن مکرر بدن بر زمین تا چرخشهای بیدلیل، در مواردی فاقد منطق دراماتیک مشخص به نظر میرسد. حرکت زمانی به فرم تبدیل میشود که از نظامی منسجم پیروی کند؛ فرم صرفاً انباشتن حرکت بر حرکت نیست، بلکه هر حرکت باید در نسبت با حرکت پیشین و پسین خود معنایی را کامل کند.
در این میان، ریحان روشن از نظر بیان، کنترل بدن و ریتم حرکتی، یک سر و گردن از دیگر بازیگران جلوتر است. مونولوگ طولانی و تأثیرگذار او در ابتدای نمایش، با نظمی ریتمیک و حرکاتی کنترلشده همراه است و نشان میدهد که چگونه میتوان از بدن و کلام برای حفظ تمرکز مخاطب بهره گرفت. اما در مقابل، حرکات بیقاعدهی بازیگر مرد و اصوات تولیدشده در سوی دیگر صحنه، به جای آنکه در یک کلیت فرمی واحد ادغام شوند، به نوعی آلودگی بصری و صوتی بدل میشوند؛ عناصری که نه تنها به جهان نمایش چیزی نمیافزایند، بلکه تمرکز مخاطب را نیز از مسیر اصلی روایت منحرف میکنند.
اینجاست که نقش کارگردان اهمیتی دوچندان پیدا میکند؛ بهخصوص زمانی که کارگردان خود نیز در اثر بازی میکند. بازیگری همزمان با کارگردانی، یکی از دشوارترین شکلهای حضور هنرمند در صحنه است. کارگردانِ بازیگر در لحظهی اجرا دیگر نمیتواند با همان فاصله و اشراف یک کارگردان بیرون از صحنه، تمام جزئیات میزانسن، ریتم، بازیها، صدا و تصویر را کنترل کند. چنین تجربهای نیازمند تیمی منسجم، بازیگردانی قدرتمند و نگاهی بیرونی است که بتواند کلیت اثر را ببیند.
در «کوک ناکوک دل» به نظر میرسد این نگاه بیرونی به اندازهی کافی وجود نداشته است. بخشی از ناهماهنگی میان بازیها، میزانسنها، صدا و حرکت، شاید از همین فقدان نظارت بیرونی ناشی شود. وقتی کارگردان در مرکز جهان اجرایی خود قرار میگیرد، ممکن است جزئیاتی از دید او پنهان بماند که برای تماشاگر، از فاصلهای بیرونی، بسیار آشکار است. این، به باور من، یکی از مهمترین ضعفهای اجرایی اثر است؛ فاصلهای که میان آنچه در ذهن کارگردان شکل گرفته و آنچه سرانجام بر صحنه دیده میشود، ایجاد شده است.
با همهی اینها، «کوک ناکوک دل» اثری است که نمیتوان ظرفیتهایش را نادیده گرفت. متن و ایدهی مرکزی آن، امکان آن را دارند که در ادامه به تجربهای عمیقتر و منسجمتر تبدیل شوند؛ تجربهای دربارهی عشق، جنون، گناه، خاطره و مرگ؛ دربارهی انسانی که نمیتواند از گذشته عبور کند و هر بار در ذهن خود، همان جنایت را دوباره زندگی میکند.
نقد، اگر قرار باشد معنایی داشته باشد، نباید به معنای انکار تلاش هنرمند باشد. در روزگاری که بسیاری از هنرمندان از ترس شرایط، چراغ صحنه را خاموش کردهاند، همین که گروهی همچنان ایستادهاند و به تئاتر و امکان گفتوگو با مخاطب ایمان دارند، ارزشمند است. مانی یونسی و گروه اجرایی «کوک ناکوک دل» نیز چراغ صحنه را روشن نگه داشتهاند و برای همین، شایستهی احتراماند.
«کوک ناکوک دل» بینقص نیست؛ اما هیچ اثری در نخستین قدمهای خود کامل نیست. امید آن است که با ادامهی اجراها، ناهماهنگیها کمتر، ریتمها دقیقتر و فاصلهی میان متن قدرتمند و اجرای آن کوتاهتر شود. شاید آنگاه، آنچه امروز «ناکـوک» به گوش میرسد، به تدریج کوک شود و این دلِ پریشان، ریتم درست خود را پیدا کند.
به امید روزهایی که نقد، نه برای تخریب، که برای ساختن باشد؛ و به امید آنکه چراغ صحنه، با تمام ضعفها و قوتهایش، همچنان روشن بماند.
ارادتمند شما
منتقد هنرپرورتمیز