...وقتی تئاتر هنوز به روایت و انسان وفادار است...

نقدی بر نمایش «خانواده محترم نکته‌دان»
به نویسندگی و کارگردانی: مرتضی ربیعی

در روزگاری که صحنه‌های تئاتر بیش از آنکه محل روایت باشند، به محفل شوخی‌های بی‌ریشه، هجوهای کم‌جان و اداهای روشنفکرنما بدل شده‌اند، «خانواده محترم نکته‌دان» از آن دست آثاری‌ست که بی‌هیاهو یادآوری می‌کند تئاتر هنوز می‌تواند محل قصه‌گویی، شخصیت‌پردازی و احترام به مخاطب باشد.
نمایش، جهان خود را نه بر فریاد، که بر جزئیات بنا می‌کند. متن، واجد روایت است؛ پیرنگ دارد، آغاز و انجام دارد و مهم‌تر از همه، می‌داند می‌خواهد به کجا برسد. تعلیق اثر، نه از شگفتی‌های ساختگی، بلکه از تضادهای درونی شخصیت‌ها و بحران‌های خاموش یک خانواده برخاسته است. هرچند متن هنوز ظرفیت تلخی ... دیدن ادامه ›› ژرف‌تر و پرداخت ریزبینانه‌تر به برخی گره‌های دراماتیک را دارد. هرچند کار ضعف ها و ایراداتی داشت، چه در متن، چه در بازی یکسری از بازیگران که نیاز به تمرین و کار بیشتری دارند تا جای تیپ سازی باید کاراکتر خلق کنند، بجای بازی باید زیست کنند بروی صحنه، و اینکه یکجای کار با نویسنده همسو نبودم مثل حضور دو هنرمندی که نقش نوازنده قرار بود داشته باشند، ولی حضوری بی رنگ و بی معنی داشتند، چون بود و نبودشون هیچ خلل و تاثیری در روند داستان نداشت.
اما در کلیت، این اثر ساختاری منسجم و قابل دفاع دارد ساختاری که در مقایسه با بسیاری از آثار بی‌در و پیکر این روزها، نشانه‌ی جدی گرفتن نوشتن برای صحنه است.
در مقام کارگردانی، مرتضی ربیعی به دام شلوغ‌کاری نمی‌افتد. میزانسن‌ها دقیق، کاربردی و متناسب با زیست شخصیت‌ها طراحی شده‌اند. فضا در خدمت روایت است، نه بالعکس. طراحی صحنه از اغراق پرهیز می‌کند و به‌درستی به جهان جنوب‌شهری قصه وفادار می‌ماند. انتخاب موسیقی‌های نوستالژیک، به‌ویژه قطعات شاد و آشنای جواد یساری در تغییر صحنه‌ها، تصمیمی هوشمندانه است؛ موسیقی به‌جای آنکه نقش تزئینی داشته باشد، به حافظه‌ی جمعی مخاطب گره می‌خورد و ریتم نمایش را سرپا نگه می‌دارد.
اما نقطه‌ی اتکای اصلی نمایش، بی‌تردید بازیگری است؛ بازی‌هایی مبتنی بر زیستن، نه نمایش‌دادن. بازیگران، لحظه‌ها را زندگی می‌کنند و همین، مهم‌ترین سرمایه‌ی اثر است. بازیگر کودک، شگفت‌انگیز و کم‌نقص ظاهر می‌شود؛ اجرایی سرشار از تمرکز، بدون استرس و بدون خطا، که بیش از هرچیز نشان از هدایت درست کارگردان و فهم دقیق ریتم صحنه دارد.
بازیگر نقش دکتر ارنس، با لهجه‌ی شیرین یزدی، کاراکتری پخته و کنترل‌شده خلق می‌کند؛ اجرایی که از تیپ‌سازی فاصله می‌گیرد و به شخصیت نزدیک می‌شود. نقش‌های مادر، عروس خانواده و قاسم، همگی به‌اندازه و با درک درست از جهان اثر و جایگاه‌شان در درام اجرا شده‌اند. در این میان، هاشم به نقطه‌ی اوج بازیگری نمایش بدل می‌شود. اجرایی فنی، بی‌اغراق و تکان‌دهنده. اعتیاد در این نقش، نه کلیشه است و نه ابزار اغراق؛ بلکه یک وضعیت زیستی‌ست که آرام‌آرام بدن، صدا و رفتار را می‌فرساید. آن‌قدر طبیعی و عریان که مرز میان نقش و تجربه‌ی زیسته فرو می‌ریزد. دو بازیگر ترک‌زبان، با وجود حضور کوتاه، نمونه‌ی درخوری از شخصیت‌پردازی موجز ارائه می‌دهند و نشان می‌دهند که چگونه می‌توان در چند دقیقه، شخصیتی کامل ساخت. استفاده از لهجه‌ها در این نمایش، نه برای خنداندن، که برای تثبیت هویت طبقاتی و فرهنگی شخصیت‌هاست؛ انتخابی درست که جهان اثر را باورپذیرتر می‌کند. از منظر مضمون، نمایش برشی از زندگی یک خانواده‌ی معمولی در جنوب شهر است؛ خانواده‌ای درگیر فقر، اعتیاد، شکاف‌های نسلی و امیدهای نیمه‌جان. طعنه‌های سیاسی و نقدهای اجتماعی به‌اندازه، دقیق و غیرشعاری‌اند. نمایش می‌خنداند، اما خنده‌ای که بعد از آن، چیزی در گلو گیر می‌کند؛ همان حقیقت تلخی که تئاتر خوب باید به یادمان بیاورد.
در نهایت، «خانواده محترم نکته‌دان» شاید ادعای شاهکار بودن نداشته باشد، اما بی‌شک نمایشی شریف، صادق و آبرومند است. حاصل همراهی گروهی که چه بر صحنه و چه پشت آن، به اثر ایمان داشته‌اند. نمایشی که مخاطب را دست‌کم نمی‌گیرد و زمانش را محترم می‌شمارد. و گاهی، همین کافی‌ست تا یک اثر دیده شود. و این، در زمانه‌ی ما، خود یک فضیلت بزرگ است.
دمتان گرم.🍀
منتقد: هنرپرورتمیز🖋🙏