بِسْمِ رَبِّ الزهرا (س)
با سلام و خداقوت به همه عوامل گروه روا و نوای یاس؛

نمایش «کشتی بزرگ وسط کوچه ما بود» به کارگردانی امیرمحمد‌ شاه‌حسینی و تهیه شده در گروه هنری روا، از جمله آثاری است که با انتخاب رویکردی متفاوت در روایت و اجرا، از همان ابتدا توجه مخاطب را به خود جلب می‌کند. فاصله گرفتن از الگوهای کلاسیک و نسبتاً تثبیت‌شده تئاترهای مناسبتی فاطمیه و حرکت به سمت زبانی مدرن‌تر، از مهم‌ترین امتیازات ایده اولیه این اثر است. انتخاب چنین مسیری، به‌ویژه در گونه‌ای از آثار نمایشی که گاه به بازتولید الگوهای آشنای روایی و اجرایی بسنده می‌کنند، جسورانه و قابل‌توجه است.

در سطح متن، با اثری قدرتمند و تأمل‌برانگیز مواجهیم که به‌وضوح می‌توان ردپای جهان نوشتاری یاسین حجازی را در آن مشاهده کرد. یکی از وجوه قابل‌توجه اثر، ظرافت در برقراری پیوند میان واقعه تاریخی فاطمیه و موضوع متن است؛ ارتباطی که بدون اتکا به روایت مستقیم و خطی، بستری برای شکل‌گیری تعلیق و ... دیدن ادامه ›› انتقال تدریجی مخاطب به نقطه مرکزی روایت فراهم می‌کند. به‌خصوص در بخش پایانی، این پیوند به‌خوبی به نقطه اوج دراماتیک خود می‌رسد و متن در ایجاد تعلیقی مؤثر و هدایت مخاطب به سوی واقعه فاطمیه، عملکرد بسیار موفقی دارد.

بااین‌حال، میان ظرفیت‌های ادبی و دراماتیک متن و آنچه در صحنه محقق می‌شود، فاصله‌ای قابل‌توجه وجود دارد. دیالوگ‌های نسبتاً ثقیل، ساختار اجرایی پیچیده و میزانسن‌های تا‌حدی دشوار، کار را برای کارگردان و بازیگران به چالشی جدی تبدیل کرده‌اند. طبیعتاً انتقال چنین متنی به صحنه، به هدایت دقیق بازیگران و تسلط بر جزئیات اجرایی نیاز دارد؛ موضوعی که در برخی بخش‌ها به‌خوبی محقق شده و در بخش‌هایی دیگر همچنان جای کار دارد.

این مسئله بیش از همه در کیفیت بازیگری نمود پیدا می‌کند. در میان بازیگران، دو تا نهایت سه نفر عملکردی بسیار خوب و قابل‌قبول دارند؛ بازی‌هایی که از تسلط بر نقش، درک موقعیت دراماتیک و شخصیت‌پردازی نسبتاً کامل حکایت می‌کنند. در مقابل، فاصله کیفی میان این بازیگران و بخش دیگری از گروه، به‌شدت محسوس است. این ناهمگونی باعث می‌شود کیفیت بازیگری در طول اجرا ثبات نداشته باشد و مخاطب با سطوح متفاوتی از باورپذیری مواجه شود.

این ضعف به‌خصوص در صحنه‌های مربوط به کشتی نوح نمود بیشتری پیدا می‌کند؛ جایی که به نظر می‌رسد بار اصلی پیشبرد موقعیت نمایشی بر دوش یکی از بازیگران قرار گرفته و سایر بازیگران نتوانسته‌اند به همان سطح از کیفیت و هماهنگی برسند. در نتیجه، صحنه‌ای که از نظر ایده و ظرفیت روایی می‌توانست یکی از بخش‌های شاخص نمایش باشد، در اجرا با افت محسوسی مواجه می‌شود.

مسئله دیگری که در این بخش به چشم می‌آید، میزان باورپذیری و حضور کامل بازیگر در جهان نقش است. گاهی جزئیاتی در ظاهر بازیگران با مختصات زمانی و تاریخی موقعیت نمایشی همخوانی ندارند؛ برای مثال، استفاده از ساعت و انگشتر در صحنه‌ای با ارجاع به دوران حضرت نوح(ع). (به اشتباه و حواس پرتی بازیگر) چنین مواردی شاید در نگاه نخست جزئی به نظر برسند، اما در اجرایی که بر ساختن یک جهان تاریخی و نمادین تکیه دارد، می‌توانند به انسجام بصری و باورپذیری آن لطمه بزنند. این مسئله نشان می‌دهد که توجه به جزئیات ظاهری و پیوستگی جهان نمایشی، به‌ویژه در طراحی لباس و ظاهر بازیگران، اهمیت بیشتری دارد.

از منظر طراحی صحنه، با انتخابی مینیمالیستی، ساده و در عین حال دارای ظرفیت معنایی مواجهیم. دکور نمایش، برخلاف اجراهایی که برای انتقال مفاهیم به انباشت عناصر بصری متکی هستند، از حداقل امکانات بهره می‌گیرد؛ اما همین سادگی به آن هویتی متمایز بخشیده است. به نظرم این یکی از انتخاب‌های موفق طراحی اجراست؛ دکوری منحصربه‌فرد که صرفاً پس‌زمینه‌ای برای کنش بازیگران نیست و در عین سادگی، قابلیت ایجاد تداعی‌های معنایی مختلف را دارد.

استفاده از سالن دوسویه نیز تجربه‌ای متفاوت و قابل‌توجه بود. مواجهه با اجرایی که مخاطب را از دو سوی فضای نمایشی درگیر می‌کند، به‌ویژه با توجه به تجربه شخصی‌ام در اجرای تئاتر و آشنایی با چالش‌های چنین فضایی، برایم جالب بود. این چیدمان ظرفیت‌های خاصی در ارتباط میان بازیگر و تماشاگر ایجاد می‌کند؛ هرچند به نظر می‌رسد نمایش می‌توانست از امکانات این سالن و به‌خصوص سن گردان، بهره بیشتری ببرد.

در همین بخش، قرار گرفتن بعضی تجهیزات فنی در معرض دید مخاطب، بدون آنکه به‌عنوان بخشی آگاهانه از طراحی بصری تعریف شده باشند، تا حدی از یکپارچگی فضای نمایشی می‌کاهد. طبعا منظور از این تجهیزات تجیهزاتی مانند نور و صوت نیست و مشخص است که چنین تجهیزاتی همیشه در دید مخاطب هستند.
در مقابل، هماهنگی نور و صدا در مجموع قابل‌قبول بود و اختلال برجسته‌ای در ارتباط این دو عنصر با روند اجرا به چشم نمی‌آمد. استفاده نسبتاً محدود از افکت‌های صوتی نیز لزوماً نقطه‌ضعف محسوب نمی‌شود؛ چراکه پرهیز از افکت‌گذاری غیرضروری می‌تواند به حفظ سادگی و تمرکز بر متن و بازی کمک کند.

یکی دیگر از بخش‌هایی که به نظرم اثر می‌توانست در آن به مراتب موفق‌تر عمل کند، پرداخت صحنه‌های عاطفی و به‌ویژه لحظات مرتبط با واقعه شهادت حضرت زهرا(س) است. با وجود ظرفیت بالای متن برای ایجاد همذات‌پنداری و برانگیختن احساسات مخاطب، این ظرفیت در مرحله اجرا آن‌گونه که انتظار می‌رود به فعلیت نمی‌رسد. به بیان دیگر، پیوند روایی اثر با واقعه فاطمیه از ظرافت و قدرت قابل‌توجهی برخوردار است، اما بازنمایی عاطفی این پیوند روی صحنه می‌توانست عمیق‌تر، تأثیرگذارتر و از نظر دراماتیک پخته‌تر باشد. به نظر می‌رسد میان بار عاطفی موضوع و میزان تأثیرگذاری صحنه‌های مربوط به آن، فاصله‌ای وجود دارد که با پرداخت دقیق‌تر بازی‌ها، میزانسن و فضاسازی می‌توانست تا حد زیادی برطرف شود.

حضور گروه نوای یاس و شعرخوانی در کنار ساختار نمایشی نیز از جمله مؤلفه‌های قابل‌توجه اثر است. این بخش از نظر فضاسازی و تأثیرگذاری عاطفی، به‌خوبی با حال‌وهوای کلی نمایش ارتباط برقرار می‌کند و به تجربه مخاطب بُعد دیگری می‌بخشد.

از نظر ریتم نیز اجرا کاملاً یکدست پیش نمی‌رود. نمایش ساختاری تا حدی سینوسی دارد؛ بخش‌هایی با قدرت و تأثیرگذاری بالا، به‌خصوص در لحظاتی که بازیگران موفق به برقراری ارتباط مؤثر با متن می‌شوند، و در مقابل، بخش‌هایی که از نظر کشش دراماتیک و انرژی اجرایی دچار افت می‌شوند. میانه نمایش تا حدودی به یکنواختی و افت ریتم نزدیک می‌شود و این مسئله می‌تواند تمرکز مخاطب را تحت تأثیر قرار دهد. در واقع، کیفیت اجرا در طول مسیر ثبات کاملی ندارد و میان لحظات موفق و بخش‌های کم‌جان، فاصله قابل‌توجهی وجود دارد.

با وجود این ملاحظات، نمی‌توان از تلاش کارگردان برای مواجهه با چنین متنی و انتخاب زبان اجرایی متفاوت چشم‌پوشی کرد. انتقال متنی با این سطح از پیچیدگی دیالوگ‌ها، موقعیت‌های دراماتیک و الزامات میزانسن به صحنه، کار ساده‌ای نیست و اجرای اثر نشان‌دهنده تلاش برای دستیابی به فرمی مستقل و متناسب با جهان متن است. به نظر می‌رسد برخی از ظرفیت‌های کارگردانی و طراحی اجرایی هنوز به‌طور کامل بالفعل نشده‌اند؛ به‌خصوص در هدایت یکدست بازیگران، حفظ پیوستگی ریتم و بهره‌گیری حداکثری از امکانات فضای اجرا. بنابراین، مسئله را بیش از آنکه بتوان به ضعف کلی کارگردانی نسبت داد، باید در فاصله میان ظرفیت‌های بالقوه اثر و تحقق تمام‌وکمال آن‌ها در برخی جزئیات اجرایی جست‌وجو کرد.

در نهایت، «کشتی بزرگ وسط کوچه ما بود» را باید نمایشی با ایده‌ای قابل‌توجه، متنی قدرتمند و ظرفیت‌های اجرایی تأمل‌برانگیز دانست که در تحقق کامل این ظرفیت‌ها با چالش‌هایی مواجه شده است. اثر در انتخاب زبان روایی و فاصله گرفتن از کلیشه‌های رایج تئاتر مناسبتی، جسارت و هویت مستقلی از خود نشان می‌دهد؛ اما در مرحله اجرا، به‌ویژه در یکدستی بازیگری، حفظ ریتم و انسجام جزئیات بصری، همچنان جای کار دارد.

شاید مهم‌ترین نکته درباره این نمایش، فاصله میان آن چیزی باشد که متن وعده می‌دهد و آن چیزی که روی صحنه تحقق پیدا می‌کند. متنی که ظرفیت خلق یک تجربه نمایشی عمیق و اثرگذار را دارد و در پایان نیز با ایجاد تعلیقی موفق، مخاطب را به نقطه مرکزی روایت، یعنی واقعه فاطمیه، می‌رساند. مسئله اصلی نه فقدان ایده و محتوا، بلکه چگونگی تبدیل این ظرفیت‌ها به تجربه‌ای اجرایی با همان میزان از قدرت و انسجام است.

با وجود نقدهایی که به برخی جنبه‌های اجرایی اثر وارد است، در مجموع تماشای «کشتی بزرگ وسط کوچه ما بود» برایم تجربه‌ای جذاب و ارزشمند بود؛ نمایشی متفاوت که به نظرم دیدنش را به علاقه‌مندان تئاتر، به‌ویژه تئاتر آیینی، پیشنهاد می‌کنم.