ایلیا اسماعیل زاده

هنرساز تئاتر

نمایش "فروید" اثری است که با رویکردی چندلایه و التقاطی به سراغ ناخودآگاه، رؤیا و نظریات بنیادین زیگموند فروید می‌رود.استاد مرتضی فرهادنیا در این اثر، فراتر از یک روایت زندگی‌نامه‌ای صرف، به خلق یک جهان نمایشی ترکیبی و چالش‌برانگیز پرداخته است که قدرت آن در هم‌نشینی دقیق فرم و محتوا نهفته است. متن نمایش دارای ساختاری پسا‌مدرن و کلاژگون است که عامدانه از پیروی از الگوی خطی و ساختار دراماتیک سنتی سر باز می‌زند. این رویکرد، زندگی فروید را به عنوان بستر اصلی انتخاب کرده و مفاهیم روانکاوی، به‌ویژه "ناخودآگاه" و "تکرار وسواسی" را به فرم دراماتیک ترجمه می‌کند. این ترکیب یا کلاژ، اجازه می‌دهد تا عناصر واقعیت (زندگی خانوادگی فروید) در فضایی غیرواقعی (رؤیا و هیپنوتیزم پسرش) ذوب شوند.
از نظر فلسفی، درونمایه‌های قوی از ابزوردیسم و تئاتر پوچی در ساختار اثر دیده می‌شود؛ چرخه تکراری و ناخوشایندی که شخصیت پسر در آن گرفتار می‌شود و تلاش بیهوده او برای جلوگیری از مرگی محتوم، بازتابی آشکار از مفهوم پوچی و بیهودگی است. در کنار آن، فلسفه اگزیستانسیالیسم خود را در کشمکش پسر با "تکثیرهای" وجودی‌اش و در نهایت، اقدام به "کشتن خود" برای رهایی از چرخه رؤیا نشان می‌دهد، که نبردی برای کسب آزادی و وجود اصیل است. در پاسخ به انتقادهایی که ممکن است به فقدان محتوای مرسوم وارد شود، باید گفت که تئاتر پسا‌مدرن، لزوماً به دنبال نتیجه‌گیری اخلاقی یا آموزش نیست. محتوای این کار، در واقع همان فرم، ساختار ذهنی و فرآیند آگاهی است که از طریق تجربه حسی و ذهنی به مخاطب منتقل می‌شود و در پی واکاوی هستی و "وجودیت انسان" در شرایط ... دیدن ادامه ›› کنونی است.
قدرت کارگردانی در تسلط فرمی بر اجرا مشهود است. استفاده از تکنیک‌های اجرایی نظیر "برگشت به عقب"، تغییر ناگهانی سرعت حرکت (تند و کند شدن) و سوئیچ‌های سریع بازیگران، فراتر از ابزارهای ساده نمایشی هستند؛ آن‌ها تجسم عینی مکانیسم‌های ناخودآگاه در مواجهه با ترومای روانی‌اند و تصویری هستند از درهم‌تنیدگی زمان و واقعیت در ذهن آشفته. توانایی بازیگران در انتقال سریع میان حالات و سرعت‌های مختلف، نشان‌دهنده انعطاف‌پذیری تکنیکی و درک عمیق آن‌ها از تضاد روانی شخصیت‌هاست. چینش‌های دقیق میزانسن نیز، به خوبی تنگنا و فشار روانی حاکم بر شخصیت‌ها را به لحاظ بصری تقویت کرده و به مخاطب منتقل می‌کند.
در بخش طراحی صحنه، ایده رئالیستی خانه فروید در کنار عنصر غیررئالیستی (حفره ورود به رؤیا)، مرزی سیال میان "واقعیت عینی" و "واقعیت ذهنی" ایجاد می‌کند. تنگنای فضا به عنوان یک عنصر دراماتیک و تجسمی از محدودیت‌های روانی شخصیت‌ها عمل می‌کند. همچنین، خط میانی پنجره، یک تمهید بصری هوشمندانه برای نمایش "جدایی" میان شخصیت‌هاست. طراحی لباس، اگرچه می‌توانست نزدیک‌تر به رئالیسم تاریخی باشد، اما انتخاب این سبک، یک فاصله‌گذاری آگاهانه است تا مخاطب بر جنبه‌های روانشناختی و کارکردی شخصیت‌ها تمرکز کند. لباس‌ها به خوبی تیپ‌سازی و کارکردهای روانی شخصیت‌ها را منتقل کرده‌اند.
طراحی صدا با ایده لب زدن بازیگران با صدای ضبط‌شده، یک تمهید آوانگارد است که می‌تواند بازتابی از "صدای درون" یا "خودگویی‌های ذهنی" باشد. صداهای فراگیر (ضربان قلب، نفس) و موسیقی وهم‌آلود، به ایجاد فضای پرتنش و فضاسازی کمک شایانی کرده که با درونمایه روانکاوی کار همخوانی کامل دارد. در بخش نورپردازی، استفاده از نورهای رنگی اغراق‌شده (آبی، قرمز) در تقابل با نورهای عادی، یک رویکرد اکسپرسیونیستی را نشان می‌دهد که نه تنها مرز میان واقعیت و رؤیا را مشخص می‌کند، بلکه بار عاطفی و تنش صحنه‌ها را تقویت می‌نماید. تنها ایراد تکنیکی این بخش، سرعت زیاد خاموش و روشن شدن چراغ‌هاست که فرصت درک کامل کاراکتر در لحظه گذار را از مغز مخاطب می‌گیرد.
در نهایت، یکی از بزرگترین ایرادات کار که مستقیماً بر کیفیت دریافت مخاطب تأثیر می‌گذارد، انتخاب سالن نمایش است که موجب ایجاد "نقاط کور" برای بخشی از مخاطبان شده بود. در هر اثر نمایشی، به ویژه آثاری که بر جزئیات میزانسن و بدنمندی متکی‌اند، اصل "دید کامل" باید حفظ شود تا تجربه زیباشناختی مخاطب دچار خدشه نشود. با وجود این، نمایش "فروید" یک تجربه فکری و بصری موفق است که با استفاده هوشمندانه از زبان تئاتر پسا‌مدرن و مفاهیم بنیادین روانکاوی، توانسته است درکی عمیق‌تر از "درون" و کشمکش‌های ذهنی انسان معاصر ارائه دهد و به جای روایت، به تجسم تئوری و بازنمایی وضعیت روانی می‌پردازد. دیدن این اجرای خوب و گفتگو درباره آن برای من تجربه‌ای بسیار لذت‌بخش بود و برای تمامی عوامل تیم "فروید" آرزوی موفقیت روزافزون دارم❤️👌🏻.